PHAOLÔ THÀNH TARSÔ, MỘT GƯƠNG MẶT NỔI BẬT CỦA GIÁO HỘI KITÔ TIÊN KHỞI

Tác Giả: Đức Ông Giuse Linh Tiến Khải


Trong số các nhân vật của Kinh Thánh Tân Ước, kể cả Đức Giêsu thành Nagiarét, có lẽ Phaolô là gương mặt hiển nhiên và dễ t́m hiểu nhất. Các thư thánh nhân để lại là các tài liệu qúy gía giúp chúng ta hiểu biết tư tưởng, hoạt động truyền giáo và một cách gián tiếp cả con người của vị tông đồ dân ngoại này nữa. Thánh Phaolô cũng là nhân vật chính của phần hai sách Tông Đồ Công Vụ, tŕnh thuật công cuộc rao truyền Tin Mừng của Giáo Hội Kitô tiên khởi. Dĩ nhiên, khi giới thiệu thánh Phaolô như là nhà truyền giáo gương mẫu, thánh sử Luca đă chỉ cho chúng ta thấy một gương mặt phiến diện của Phaolô, với ít nhiều ”son phấn” đề cao các khía cạnh tích cực, và giảm thiểu các nét tiêu cực gây vấn nạn hay tạo ra các khó khăn trong cuộc đời của ngài. Dẫu thế nào đi nữa, người muốn t́m hiểu cuộc đời và con người của thánh Phaolô không thể bỏ qua các nét phong phú của sách Công Vụ. Tuy các tài liệu liên quan tới thánh Phaolô tương đối nhiều so với các nhân vật khác trong Tân Ước, nhưng rất khó mà viết lại một tiểu sử đầy đủ, v́ chúng ta thiếu rất nhiều dữ kiện liên quan tới cuộc đời của thánh nhân. Chẳng hạn không ai biết ǵ chính xác về cái chết của thánh Phaolô. Nhưng liên quan tới vai tṛ và thế đứng của thánh nhân trong bối cảnh của Kitô giáo thời khai sinh, chúng ta có nhiều yếu tố khá đầy đủ và chính

xác. Dựa trên các điều thánh Phaolô tiết lộ trong các thư gửi tín hữu đó đây, và sách Công Vụ 9,11; 22,3, chúng ta biết được Phaolô đă sinh trưởng tại thành Tarso, là thủ phủ vùng Cilicia, đông nam Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay. Sách Công vụ khi th́ gọi thánh nhân là Saulô, khi th́ gọi là Phaolô (7,58; 8,1.3; 9,1.8.11.22.24; 11,25.30; 12,25; 13,1.2.7.9). Vị thế của thành Tarso khiến nó trở thành nơi gặp gỡ giao thoa giữa hai thế giới đông tây dưới thời đế quốc Roma. Thành Tarso cũng nổi tiếng, v́ là một trung tâm văn hóa, có cả một trường

phái triết lư từng đào tạo ra các triết gia tên tuổi như: Crisippo, Atenodoro và Nestore. Không ai biết thánh Phaolô sinh năm nào. Trong thư gửi Philêmôn (c.9) viết vào khoảng giữa năm 50, thánh nhân nói ḿnh là ông cụ ǵa. Như vậy, chúng ta có thể đoán là thánh nhân chào đời vào các năm đầu kỷ nguyên kitô, và có lẽ thánh Phaolô trẻ hơn Chúa Giêsu mươi tuổi. Chương 7 sách Công Vụ tŕnh thuật lại biến cố tử đạo của thầy sáu Stêphanô cho biết là các người do thái làm chứng gian tố cáo Stêphanô đă cởi áo choàng để dưới chân một thanh niên tên là Saulô, rồi cùng dân chúng ném đá Stêphanô (Cv 7,58). Sự kiện thánh Phaolô cho ḿnh là ǵa cũng dễ hiểu. Sau bao nhiêu năm bôn ba truyền giáo, sức mỏi chân chồn, giờ đây lại bị tù tội nữa, thánh nhân cảm thấy đời ḿnh đă thật sự xế chiều. Và đối với thế hệ môn đệ trẻ như Philêmôn, thánh nhân qủa là một ông cụ ǵa trong mọi nghĩa tâm sinh vật thể lư, đặc biệt là ǵa dặn kinh nghiệm và từng trải trong đời tông đồ.

Liên quan tới gia thế của thánh Phaolô chúng ta có nhiều yếu tố hơn. Trong chương 11,1 thư gửi tín hữu Roma và trong chương 3,5 thư gửi Philêmôn thánh nhân cho biết ngài ”gốc do thái, con của người do thái, thuộc chi tộc Bengiamin” (Rm 11,1). Thánh nhân hănh diện về nguồn gốc của ḿnh. Đối với những tông đồ giả len lỏi vào cộng đoàn Côrintô để lũng đoàn hàng ngũ tín hữu, thánh Phaolô đă không ngần ngại đối chất để vạch mặt nạ của họ, như chúng ta có thể đọc trong thư thứ 2 gửi giáo đoàn Côrintô chương 11,22: ”Họ là người do thái ư? Tôi cũng là người do thái. Họ là người Israel ư? Tôi cũng là người Israel. Họ là con cháu Abraham ư? Tôi cũng là con cháu Abraham”. Nhưng c̣n hơn thế nữa, Phaolô đă là thành phần của nhóm nhỏ biệt phái triệt để trung thành với lề luật Môshê và các truyền thống của Do thái giáo (Pl 3,5). Mặc dầu sinh trưởng trong thành Tarso, là một thành phố hy lạp, nằm ngoài biên giới đất Palestina, thánh Phaolô thuộc gia đ́nh do thái duy tŕ tinh tuyền máu huyết và truyền thống nhân chủng, văn hóa và tôn giáo do thái. Phaolô đă lớn lên trong bầu khí gia đ́nh do thái, nói tiếng do thái, và được đào tạo trong hội đường do thái nên hiểu biết truyền thống kinh thánh và văn hóa do thái.

Tuy nhiên, khung cảnh gia đ́nh và nền giáo dục đó đă không khiến cho Phaolô có tâm thức đóng kín và xa lạ với nền văn hóa hy lạp. Phaolô đă viết các thư của ḿnh bằng tiếng Hy lạp và dùng các nhân tố văn hóa của thế giới hy lạp để tŕnh bầy giáo lư kitô. Ngài đă là người đầu tiên đem Tin Mừng hội nhập văn hóa của các tín hữu thời đó. Tuy nhiên, khác với người đồng hương là triết gia Philon thành Alessandria bên Ai Cập, tư tưởng của thánh Phaolô không mang đậm mầu sắc của nền văn hóa hy lạp. Cách sắp xếp tư tưởng và lư luận thần học của thánh nhân đều theo tâm thức kinh thánh và do thái.

Chương 22 sách Công Vụ tŕnh thuật buổi thuyết giáo của Phaolô trong thành Giêrusalem. Theo đó, chính thánh nhân cho biết là đă sinh tại thành Tarso bên vùng Cilicia, nhưng đă lớn lên tại Giêrusalem và theo học trường của rabbi Gamaliel, tuân theo các luật lệ nghiêm ngặt của cha ông và đầy nhiệt huyết với Thiên Chúa (22,3). Dựa trên chi tiết này học giả J. Jeremias cho rằng Phaolô cũng đă là một rabbi xuất thân từ trường nói trên, nhưng thật ra không có bằng chứng nào minh xác cho điều đó. Ngay cả sự kiện Phaolô lớn lên tại Giêrusalem cũng không chắc đă đúng, bởi v́ trong thư gửi giáo đoàn Galát (1,21) khi kể cho tín hữu Galát nghe biến cố đổi đời của ḿnh, thánh Phaolô nói rằng kitô hữu trong giáo đoàn tại Giêrusalem đă không hề biết ngài là ai. Điều chắc chắn duy nhất chúng ta biết được đó là Phaolô đă là một người biệt phái rất hăng say tuân giữ luật lệ và các truyền thống luân lư đạo đức của Do thái giáo. Chỉ nội sự kiện Phaolô là thành viên của nhóm biệt phái cũng đủ chứng minh cho thấy Phaolô thuộc lớp người tuân giữ luật lệ nghiêm ngặt. C̣n hơn thế nữa, Phaolô đă là người sống lư tưởng biệt phái với tất cả tâm hồn ḿnh. Chính thánh nhân đă thú nhận điều này với tín hữu Galát và với Philêmôn: ”Về việc trung thành với Do thái giáo tôi vượt xa nhiều người đồng hương. Và tôi tuân giữa các truyền thống cha ông hăng say hơn họ” (Gl 1,14). Phaolô là người ”không chê trách vào đâu được liên quan tới sự công chính có được qua việc tuân giữ luật lệ” (Pl 3,6).

Ở đây tưởng cũng nên minh xác một điều liên quan tới nhóm biệt phái. Kiểu cách sống giả h́nh tội lỗi của các người biệt phái bị Chúa Giêsu qủơ trách nặng nề như ghi trong Phúc Âm thánh Mátthêu, không được khiến cho chúng ta phủ nhận công lao của bè phái này. Thật ra nhóm biệt phái là một trong nhiều giáo phái của Do thái giáo thời đó. Nó quy tụ một nhóm giáo dân tinh nhuệ, sống lư tưởng đạo đức luân lư rất cao. Chính họ đă mạnh mẽ bảo vệ và duy tŕ ḷng tin độc thần của Do thái giáo, và truyền bá sâu rộng niềm tin này giữa các dân ngoại. Rất nhiều truyền thống do thái c̣n tồn tại mà không bị mai một với thời gian là nhờ công lao của họ. Sau khi tin nhận Chúa Giêsu Kitô phục sinh, Phaolô cũng đă không thể chối bỏ độ cao tôn giáo và luân lư đạo đức trong qúa khứ biệt phái của ḿnh. Thật vậy, trước khi biết Chúa Kitô, Phaolô đă là một tín hữu do thái công chính, ngay thật và nhiệt thành trước mặt Thiên Chúa (Pl 3,6-9). Chỉ có điều là kiểu sống đạo ấy tập trung sự chú ư nơi chính ḿnh mà thôi. Lư tưởng của mỗi một người biệt phái là hiện thực cuộc sống tôn giáo và đạo đức luân lư của ḿnh bằng cách chu toàn các việc lành phúc đức.

Tuy nhiên, cũng chính thái độ nhiệt thành ấy đă đẩy đưa Phaolô tới chỗ cuồng tín. Nhân danh Do thái giáo Phaolô đă thẳng tay bách hại các kitô hữu. Chính thánh nhân tự thú với tín hữu Galát ngay trong chương 1 khi viết: ”Chắc anh chị em đă nghe nói về cách ăn ở của tôi lúc tôi c̣n theo đạo Do thái: Tôi đă bách hại Giáo hội Chúa qúa độ” (Gl 1,13). Cũng chính v́ thế trong chương 15 thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, Phaolô đă khẳng định rằng Chúa Kitô phục sinh đă hiện ra với ngài, là người sinh sau đẻ muộn, mặc dầu thánh nhân không xứng đáng được gọi là tông đồ, v́ đă từng bách hại Giáo Hội Chúa (1 Cr 15,8-9). Trong chương 3 thư gửi tín hữu Philiphê thánh nhân cho biết ngài đă bách hại kitô hữu v́ ḷng nhiệt thành với Do thái giáo (Pl 3,6). Đối với Phaolô, Kitô giáo là một bè phái lạc đạo nguy hiểm. Sự kiện Đấng Cứu Thế bị đóng đinh trên thập gía là một lạc thuyết không thể chấp nhận được, bởi v́ ai bị treo trên thập tự là người bị Thiên Chúa chúc dữ (Đnl 21,23).

Gương mặt gian ác, khát máu và đen tối của Phaolô như tŕnh thuật trong chương 9 sách Tông Đồ Công Vụ chỉ là kết qủa của một câu chuyện b́nh dân nhiều mầu mè, chứ không phản ánh sự thật. Việc Phaolô xin thư ủy nhiệm của Công Nghị Do thái phải được hiểu như là lệnh áp dụng luật lệ trong nội bộ cộng đoàn, trong các hội đường Do thái thôi, chứ trên b́nh diện pháp luật Công Nghị Do thái Giêrusalem không có quyền hành ǵ ngoài Palestina. Sau này Phaolô cũng sẽ trở thành nạn nhân của các biện pháp trừng phạt nội bộ này (2 Cr 11,24-25).

Liên quan tới cuộc sống dân sự của Phaolô, chúng ta cũng không biết ǵ nhiều. Chương 18,3 sách Công Vụ cho biết thánh Phaolô làm nghề đan lều hay làm chăn. Trong các năm rao giảng Tin Mừng thánh nhân cũng đă lao động để tự mưu sinh, chứ không nhờ vả các tín hữu (1 Ts 2,9; 1 Cr 9,1tt.; Cv 18,1-5). Cũng không ai biết chắc thánh Phaolô có vợ hay sống độc thân. Trong chương 7,7 thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô thánh nhân nói ngài muốn tháo gỡ họ khỏi mối dây rằng buộc của hôn nhân, để đựơc tự do như ngài. Nhưng trong chương 9,4-6 Phaolô khẳng định rằng ngài có quyền đem vợ theo như các tông đồ khác và đặc biệt như Phêrô, nhưng đă khước từ quyền đó để không gây chướng ngại cho việc chấp nhận Tin Mừng (9,12). Dựa trên đó có học giả như Perrot cho rằng thánh Phaolô đă bỏ vợ để tận hiến cuộc đời cho công việc truyền giáo. Người khác như J. Jeremias th́ cho rằng Phaolô góa vợ. Nhưng thật ra không ai biết ǵ chính xác.