CÁC H̀NH THÁI VĂN CHƯƠNG ĐẶC BIỆT TRONG THƯ CỦA THÁNH PHAOLÔ

Tác Giả: Đức Ông Giuse Linh Tiến Khải


So sánh các thư của thánh Phaolô với loại thư tín thuộc thế giới hy lạp- roma thời đó, chúng ta thấy chúng theo một lược đồ kết cấu giống nhau. Nghĩa là gồm lời mở đầu, với tên người gửi và người nhận, lời chào đầu thư, rồi thường là một câu khuyến khích mào đầu trước khi vào phần chính. Sau cùng là phần kết luận với các lời chúc mừng và lời chào tạm biệt.

Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ hơn các thư của thánh Phaolô người ta có thể nhận ra nhiều khác biệt đáng kể. Thật vậy, các tính chất thần học-tôn giáo của người gửi cũng như của người nhận và các công thức phụng vụ thường gặp trong phần mở đầu và phần kết luận là những đặc thái không t́m thấy trong các thư tín khác thời đó. Điển h́nh như lời mở đầu thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô sau đây: ”Tôi là Phaolô được gọi làm tông đồ của Chúa Giêsu Kitô do ư muốn của Thiên Chúa, cùng với người anh em là Sostene, gửi lời chào giáo hội của Thiên Chúa ở Côrintô, đến những người đă được thánh hóa trong Chúa Kitô Giêsu, được mời gọi nên thánh cùng với tất cả những người kêu cầu danh Chúa Giêsu Kitô, Chúa của họ và là Chúa của chúng ta. Nguyện xin Thiên Chúa là Cha chúng ta và nguyện xin Chúa Giêsu Kitô ban cho anh chị em được ơn phúc và b́nh an” (1 Cr 1,1-3). C̣n trong lời kết luận thư thứ hai gửi tín hữu Côrintô thánh Phaolô viết: ”Xin ơn phúc của Chúa Giêsu Kitô, t́nh yêu thương của Thiên Chúa và sự hiệp thông của Chúa Thánh Thần ở cùng tất cả anh chị em” (2 Cr 13.13).

Sự thường phần chính của thư được mở đầu với lời cám tạ Chúa đă cho cuộc sống của giáo đoàn triển nở và sinh hoa trái tốt tươi. Trừ trường hợp thuư gửi tín hữu Galata. Và đây cũng là điều dễ hiểu. Bởi v́ trong giáo đoàn Galata thời đó đă nảy sinh ra t́nh trạng chối bỏ ḷng tin, v́ thế thánh Phaolô không thể nói tới tiến tŕnh phát triển ḷng tin được. Trong thư thứ hai gửi tín hữu Corinto đề tài Thánh Thể được thay thế bằng đề tài chúc tụng: Phaolô chúc tụng Thiên Chúa Cha là nguồn mạch mọi sử ủi an và là Đấng đă giải thoát ngài khỏi nguy cơ bị giết chết tại thành phố Êphêxô.

Đọc các thư của thánh Phaolô chúng ta cũng dễ nhận ra các h́nh thái văn chương, kiểu cách diễn tả và các thể văn riêng biệt. Từ việc nghiên cứu lịch sử-h́nh thể học (storico-morfologico) của các Phúc Âm, các học giả kinh thánh đă thành công trong việc áp dụng khoa nghiên cứu lịch sử-h́nh thể học vào các thư của thánh Phaolô. Từ đó chúng ta phân loại được các kiểu diễn tả phụng vụ truyền thống như từ ”Amên” kết thúc các lời nguyện cầu, có nghĩa là ”Chắc chắn như vậy”, hoặc dịch nôm na hơn là ”Ước ǵ được như vậy”, lời kêu xin ”Maranatha” trong tiếng Aramây có nghĩa là ”Lậy Chúa, xin hăy đến!” (1 Cr 16,22); ”Abba”, trong tiếng Aramây có nghĩa là “Papa”, ”Ba” (Gl 4,6; Rm 8,15); ”Anathêma” có nghĩa là ”Bị chúc dữ”. Đây là từ hy lạp dịch từ do thái ”herem” trong Cựu Ước, ám chỉ luật tàn sát thù địch trong quan niệm thánh chiến, như viết trong sách Đệ Nhị Luật chương 7,2. Trong nghĩa rộng hơn một thực tại bị coi như là vật herem có nghĩa là vật ô uế và đáng kinh tởm, như viết trong câu 26 cùng chương 7 sách Đệ Nhị Luật. Chẳng hạn trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô chương 16,22 thánh Phaolô viết: ”Nếu ai không yêu mến Chúa, th́ người đó bị chúc dữ. Lậy Chúa, xin hăy đến!”.

Bên cạnh đó là các công thức khấn cầu như: ”nguyện xin Thiên Chúa của b́nh an ở cùng tất cả anh chị em, Amen” như viết trong chương 15,33 thư gưỉ tín hữu Roma. Ngoài ra cũng không thiếu các lời cầu được khai triển rộng răi hơn, trong đó thánh Phaolô khẩn nài Thiên Chúa Cha cho các tín hữu. Chẳng hạn như lời cầu việt trong cùng chương 15,13 thư gửi tín hũu Roma: ”Chớ ǵ Thiên Chúa của niềm hy vọng ban cho anh chị em được chứa chan vui mừng và b́nh an, để nhờ quyền năng của Chúa Thánh Thần anh chị em được tràn đầy hy vọng!”. Vẫn trong phạm vi phụng tự, c̣n có các công thức chúc tụng tôn vinh Thiên Chúa. Rơ ràng nhất là công thức kết thúc thư gửi tín hữu Roma trong chương 16,25-27: ”Vinh danh Đấng đă có quyền củng cố anh chị em trong Tin Mừng tôi đă loan báo khi rao truyền Đức Giêsu Kitô, theo mạc khải của mầu nhiệm từ đời đời được giữ kín, nhưng nay đă được tỏ hiện ra cho mọi dân ngoại biết tới qua tác phẩm của các ngôn sứ theo lệnh của Thiên Chúa vĩnh cửu, hầu dẫn đưa các dân tộc đó tới sự vâng phục của ḷng tin. Qua Đức Giêsu Kitô vinh danh Thiên Chúa là Đấng khôn ngoan duy nhất, đời đời kiếp kiếp. Amen!”. Nhưng nhiều học gỉa ngày nay cho rằng công thức trên đây không phải của thánh Phaolô, mà được thêm vào sau này. Tuy nhiên, có nhiều công thức tôn vinh Thiên Chúa đích thực là của thánh nhân. Chẳng hạn lời tôn vinh trong chương 4,20 thư gửi giáo đoàn Philiphê: ”Vinh danh Thiên Chúa là Cha chúng ta đến muôn thủơ muôn đời Amen!”. Trong trường hợp khác lời tôn vinh chúc tụng Thiên Chúa nổi bật lên giữa tŕnh thuật như ở chương 11,31 thư thứ hai gửi tín hữu Côrintô: ”Thiên Chúa là Cha Chúa Giêsu, Đấng đáng chúc tụng luôn măi, biết rằng tôi không nói dối”.

Ngoài các kiểu diễn tả trong bối cảnh phụng tự trên đây c̣n có các lời thề. Đề cập tới thái độ sống và rao truyền Tin Mừng một cách hoàn toàn vô vị lợi của ḿnh và của các sộng sự viên, thánh Phaolô phân trần với tín hữu Tessalonica trong chương 2 thư thứ nhất gửi cho họ như sau: ”Thật thế, như anh chị em biết đấy, chúng tôi không bao giờ dùng lời phỉnh nịnh, và có Chúa làm chứng, chúng tôi không bao giờ t́m tư lợi” (1 Ts 2,5). Trong t́nh trạng căng thẳng buồn phiến với tín hữu Côrintô, thánh Phaolô viết trong chương 1 thư thứ hai gửi cho họ: ”Phần tôi, tôi xin lấy Thiên Chúa làm chứng trên sự sống của tôi. Chính v́ nể anh chị em mà tôi chưa trở lại thành Côrintô” (2 Cr 1,23). Trong thư gửi tín hữu Philiphê chương 1,8 thánh nhân viết: ”Có Chúa làm chứng cho tôi, tôi yêu thương anh chị em chẳng khác ǵ Đức Giêsu Kitô yêu thương anh chị em”.

Tất cả những công thức kể trên chứng minh cho thấy tâm t́nh sống động và cảm xúc mà thánh Phaolô chia sẻ với các tín hữu trong thư viết cho họ. Nhưng c̣n một thể thức văn chương quan trọng khác trong các thư của thánh nhân. Đó là loại thánh ca. Điển h́nh là bài thánh ca chúc tụng Thiên Chúa trong chương 11,33-36 thư gửi giáo đoàn Roma: ”Ôi cái thẳm sâu của sự giầu sang, khôn ngoan và hiểu biết lựa lọc của Thiên Chúa! Các cử chỉ sự công chính cứu độ của Ngài vô lường biết bao, và các đường lối Ngài không thể ḍ thấu được là chừng nào! Thật ra, nào có ai đă biết được tư tưởng của Chúa? Hay ai đă là cố vấn của Ngài? Hoặc ai đă cho Ngài trước để được Ngài trả lại sau? Bởi v́ mọi sự đều là của Ngài, nhờ Ngài và cho Ngài. Vinh quang Ngài vĩnh cửu Amen!”. Các lời ngợi khen cám tạ t́nh thương Chúa trong chương 8,31-39 cùng thư cũng có giọng điệu của một bài thánh ca: ”C̣n nói ǵ thêm nữa? Nếu Thiên Chúa pḥ chúng ta, th́ ai sẽ chống lại ta? Ngài đă không tha cho chính Con Ngài, nhưng đă phó nộp Người cho chúng ta hết thảy, th́ làm sao Ngài lại không ban cho chúng ta mọi sự với Người? Ai sẽ cáo tội những người được Thiên Chúa lựa chọn? Thiên Chúa công chính hóa họ. Ai sẽ kết án họ đây? Đức Giêsu Kitô đă chết, c̣n hơn thế nữa đă sống lại, là Đấng ngự bên hữu Thiên Chúa và càu bầu cho chúng ta. Ai sẽ tách rời chúng ta khỏi t́nh yêu thương của Chúa Kitô? Buồn sầu, âu lo, bắt bớ, đói khát, trần truồng, hiểm nguy hay gươm giáo ư? theo như lời đă viết: ”V́ Người chúng tôi bị sát phạt suốt ngày, bị coi như thú vật của ḷ sát sinh”. Nhưng trong mọi sự, nhờ Đấng đă yêu thương chúng tôi, chúng tôi toàn thắng. Phải, tôi thâm tín rằng không có ǵ: sự sống cũng như sự chết, các thiên thần cũng như các quyền lực thống trị, hiện tại cũng như tương lai, các cường lực, các sức mạnh trên cao cũng như các sức mạnh của vực thẳm, cũng không có thụ tạo nào khác, không có ǵ có thể tách rời chúng ta khỏi t́nh yêu thương của Thiên Chúa đă thể hiện trong Đức Giêsu Kitô Chúa chúng ta”.

Trong các thư của thánh Phaolô c̣n có hai bài thánh ca tuyệt diệu khác. Đó là bài thánh ca chúc tụng sự khiem hạ của Chúa Giêsu Kitô trong chương 2,6-11 thư gửi tín hữu Philiphê. Bài thánh ca này đă được sáng tác ra trước đó và truyền tụng trong các giáo đoàn Kitô tiên khởi và được thánh Phaolô dùng lại ở đây để khuyến khích tín hữu noi gương sống của Chúa Kitô. Chúa Giêsu Kitô, ”phận là phận của một v́ Thiên Chúa nhưng đă không nghĩ phải giằng cho được chức vị đồng hàng với Thiên Chúa. Nhưng đă tự dốc đổ hết để nhận lấy thân phận tôi đ̣i, trở nên giống loài, đem thân đội lốt người phàm. Ngài đă hạ ḿnh trở thành vâng phục cho tới chết và chết trên một cây thập tự! Chính v́ thế Thiên Chúa đă siêutôn Ngài lên và ban cho Ngài danh hiệu trổi vượt trên mọi danh hiệu, để khi nghe thánh danh Giêsu, mọi gối đều qùy xuống, trên trời cũng như dưới đất và dưới ḷng đất, và mọi miệng lưỡi phải tuyên xưng rằng Đức Giêsu Kitô là Chúa, làm vinh hiển cho Thiên Chúa Cha”.

Bài thánh ca thứ hai thường gọi là bài ca đức Ái trong chương 13 thư thứ nhất gửi giáo đoàn Côrintô. Nó không có h́nh thái hoàn toàn của một bài thánh ca, nhưng có âm điệu thánh ca. Trong đó thánh Phaolô khẳng định rằng chính ḷng yêu mến và cường độ yêu mến trao ban gía trị cho mọi lời nói và việc làm của tín hữu. Cả ba nhân đức đối thần đức Tin, đức Cậy và đức Mến đều cần thiết cho ơn cứu rỗi của con người. Nhưng đức Mến cao trọng nhất, v́ nó là nhân đức định đoạt cho cuộc sống đời sau, và tồn tại vĩnh cửu trong cuộc sống mến yêu kết hiệp với Thiên Chúa là suối nguồn T́nh Yêu Thương và là T́nh Yêu Thương.