CÁC KIỂU HÀNH VĂN CHÍNH TRONG THƯ THÁNH PHAOLÔ

Tác Giả: Đức Ông Giuse Linh Tiến Khải


Khi đọc các thư của thánh của Phaolô chúng ta có thể nhận ra ba kiểu hành văn chính: thứ nhất là lối lư luận phản đề (antitesi), thứ hai là loại văn châm biếm của trường phái khuyển nho khắc kỷ (diatriba cinico-stoica, và thứ ba là thể văn chuyển cú th́nh ĺnh (anacoluti).

Thật vậy, các lư luận thần học của thánh Phaolô được tŕnh bầy dưới h́nh thức đối kháng giữa nhiều cặp ư niệm diễn tả hai thái cực trái nghịch nhau như: cái chết và sự sống lại (Rm 5-6; 8), luật lệ Môshê và ḷng tin (hay ơn thánh) (Rm 3,21-4,25; Gl 3,1-29), thịt xác và Thần Khí (Rm 8; Gl 5,16-26), sự hư mất và ơn cứu độ (1 Cr 1,18; 2 Cr 2,15; Pl 1,28), sự bất phục tùng và vâng lời (Rm 5,19; 11,30-32), tội lỗi và sự công chính (hay ơn thánh) (Rm 5-8), cơn thịnh nộ thiên linh và ”sự công chính của Thiên Chúa” (Rm 1,18; 3,31), phận nô lệ và chức làm con (Gl 4,1-11.21.31; Rm 8,14-17), cái khôn ngoan nhân loại và sự khôn ngoan của Thiên Chúa (1 Cr 1,17-4,21), sự yếu đuối và quyền năng (2 Cr 10-13), Ađam thứ nhất và Ađam thứ hai (Rm 5,12-21; 1 Cr 15,21-22.45-49), bóng tối và ánh sáng, ngày và đêm (1 Ts 5,1-10; Rm 13,11-14), cũ và mới (Rm 7,6; 1 Cr 5,7-8; 2 Cr 5,17), không thân hữu và ḥa b́nh (Rm 5,1-11), một người và tất cả (Rm 5,12-21; 1 Cr 15,21 tt.), chữ viết và Thần Khí (Rm 7,6).

Thư gửi tín hữu Roma, đặc biệt các chương từ 5 tới 8, là một khảo luận thần học rất sâu sắc nêu bật nhiều cặp ư niệm thần học quan trọng tóm gọn lịch sử cứu độ và các hoa trái của ḷng tin. Thánh Phaolô đi từ sự thật là mọi người trong gia đ́nh nhân loại đều có tội, nên đều cần đến ơn cứu độ. Mà ơn cứu độ phát xuất từ ḷng tin vào Chúa Giêsu Kitô, Đấng đă đổ máu ra và đă chết để cứu chuộc nhân loại, chứ không phát xuất tự việc tuân giữ Luật Lệ. V́ Luật Lệ không ngăn cản được tội lỗi, và không cứu con người khỏi t́nh trạng nô lệ tội lỗi. Trái lại chính các dục vọng tội lỗi lại lạm dụng Luật Lệ mà hoành hành trong thân xác của con người. Mà tội lỗi không phải là một thực tại xa vời ở bên ngoài con người. Trái lại nó nằm sâu trong tâm ḷng của con người và chủ động. Cũng v́ thế cho nên điều lành con người muốn th́ lại không làm, c̣n sự dữ không muốn th́ lại làm. Ngoài Đức Giêsu Kitô ra, không có ai và không có ǵ có thể cứu thoát con người ra khỏi t́nh trạng sống khốn nạn tuyệt vọng ấy. Nhưng muốn được giải phóng phải tin vững vàng vào Thiên Chúa, và vào Đức Giêsu Kitô, Con của Ngài.

Chính nhờ ḷng tin mà tổ phụ Abraham được công chính hóa, nghĩa là được ơn cứu độ, chứ không phải do công nghiệp có được qua việc tuân giữ Luật Lệ. Cũng thế, tín hữu Kitô được ơn cứu độ là do ḷng tin vào Chúa Giêsu Kitô, và ḷng xót thương của Thiên Chúa. Thiên Chúa Cha đă cho Con Ngài nhập thể làm người và chịu chết trên thập gía để giao ḥa loài người tội lỗi với Thiên Chúa, rồi cho Đức Giêsu sống lại để trao ban cho con người sự sống mới. Nếu trong qúa khứ v́ tội lỗi và thái độ sống bất phục tùng của Ađam mà tội lỗi và cái chết đă bước vào cuộc sống loài người và giữa ḷng thế giới, th́ giờ đây nhờ công phúc và sự vâng lời của Đức Giêsu Kitô là Ađam thứ hai, là Ađam mới, con người được ơn công chính, nghĩa là được ơn thánh cứu độ và có cuộc sống mới trường sinh. Qua ḷng tin và qua bí tích Rửa tội tín hữu cũng chết đi cho tội lỗi, cũng đóng đanh con người cũ của ḿnh vào thập gía với Đức Kitô. Thân xác làm dụng cụ cho tội lỗi bị ơn thánh của ḷng tin và nước Rửa Tội tiêu diệt, nhờ đó tín hữu không c̣n là nô lệ của tội lỗi nữa. Cái chết thanh tẩy và đổi đời ấy giải phóng tín hữu khỏi xích xiềng của tội lỗi và sự dữ. Tội lỗi không c̣n thống trị trong thân xác hay chết, và tín hữu không c̣n phải chiều theo dục vọng của nó nữa, bởi v́ ḷng tin và ơn thánh của bí tích Rửa tội đă trao ban cho họ cuộc sống mới tự do, cuộc sống trong ơn thánh của những người được làm con cái Thiên Chúa. Cái chết hiến tế cứu chuộc của Chúa Kitô đă giải thoát tín hữu khỏi ṿng kiềm tỏa của Luật Lệ và khiến cho họ phụng sự Thiên Chúa trong một tinh thần mới, chứ không theo luật cũ nữa.

Cuộc sống mới, mà Chúa Giêsu Kitô trao ban cho tín hữu, khiến họ thuộc về Ngài và sống theo luật mới là luật của Chúa Thánh Thần, chứ không sống theo luật xác thịt. Đó là đề tài được thánh Phaolô khai triển trong chương 8 thư gửi giáo đoàn Roma. Kinh nghiệm cuộc sống cho phép thánh nhân khẳng định rằng kẻ sống theo xác thịt th́ ưa thích những ǵ thuộc về xác thịt. Nhưng những ham muốn của xác thịt th́ phản ngịch cùng Thiên Chúa, không vâng phục Luật Chúa và không thể vâng phục Luật Chúa, nên dẫn đưa con người tới cái chết, bởi v́ người sống theo xác thịt không đẹp ḷng Thiên Chúa. C̣n tín hữu kitô, là những người đă nhận được sự sống mới trong bí tích Rửa tội và nhận được Chúa Thánh Thần, nên trở thành con cái Thiên Chúa và sống theo Luật của Chúa Thánh Thần. Họ được trở thành người thừa tự của Thiên Chúa và đồng thừa tự với Đức Giêsu Kitô. Tuy nhiên họ chỉ có thể duy tŕ được t́nh trạng sống đó và được hưởng vinh quang với Đức Giêsu Kitô, nếu biết cùng chịu đau khổ với Ngài, kiên tŕ trông chờ và hy vọng vào ngày cứu độ, ngày họ sẽ được tái sinh vẹn toàn vào cuộc sống mới trường sinh. Khi vững tin như thế sẽ không có ǵ có thể phân tách họ khỏi t́nh yêu thương của Thiên Chúa đối với họ và t́nh yêu thương của họ đối với Thiên Chúa, cho dù có phải chịu hoạn nạn, đau khổ, bắt bớ, đói khát, trần truồng, nguy hiểm đi nữa. Sẽ không có ǵ, dù sự sống hay sự chết, hiện tại hay tương lai, và sẽ không có các cường lực nào có thể tách rời tín hữu kitô khỏi t́nh yêu thương của Thiên Chúa, được tỏ hiện nơi Đức Giêsu Kitô.

Sự thật và xác tín trên đây đă khiến cho Phaolô không ngần ngại đi ngược ḍng đời, không rao giảng sự khôn ngoan của thế gian, nhưng loan báo Chúa Giêsu Kitô chịu đóng đanh trên thập gía. Trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô chương 1,17-4,21 Phaolô đă đem cái luận lư của thập giá ra đối chọi với những ǵ, mà tâm thức loài người cho là khoa học, thông thái, khôn ngoan, tài giỏi. Nghĩa là Phaolô hoàn toàn sống theo kiểu cách của Chúa Kitô, lấy ”nhu thắng cang” lấy ”nhược thắng cường”. Bởi v́ thánh nhân xác tín rằng ”Sự điên dại của Thiên Chúa th́ vượt qúa sự khôn ngoan của loài người và sự yếu đuối của Thiên Chúa th́ trổi vượt hơn sức mạnh loài người ... Thiên Chúa chọn những người dại dột ở thế gian này để làm cho các kẻ khôn ngoan phải xấu hổ. Và Ngài cũng đă chọn những người yếu hèn ở thế gian này để khiến cho các kẻ hùng mạnh phải điêu đứng.” (1 Cr 1,25.27). Cũng chính v́ theo cái luận lư của mầu nhiệm nhập thể và dốc đổ chính ḿnh ấy của Chúa Giêsu, Phaolô đă chọn kiểu cách tŕnh bầy đơn sơ, không dùng lời lẽ cao xa hay khôn ngoan để rao giảng mầu nhiệm của Thiên Chúa. Phaolô để cho ơn Chúa Thánh Thần và sức mạnh của Thiên Chúa hoạt động trong mọi tâm ḷng. V́ Chúa Kitô phải là nền tảng duy nhất của căn nhà cuộc sống ḷng tin và Chúa Thánh Thần phải là động lực duy nhất hướng dẫn toàn cuộc sống tín hữu. Chỉ như thế mới tránh được cảnh phân rẽ pḥ người này chống kẻ nọ trong cộng đoàn. Các người rao giảng Tin Mừng của Chúa chỉ là dụng cụ chứ không phải đích tới. Đích tới là chính Chúa Giêsu Kitô, và mọi tín hữu trong cộng đoàn đều được mời gọi xây dựng, vun trồng cuộc sống ḷng tin của ḿnh thế nào để đừng đánh mất ơn cứu độ mai sau.

Muốn như vậy tín hữu cần phải ư thức rằng ḿnh là đền thờ của Thiên Chúa, và biết sống khiêm hạ, không khoe khoang cậy ḿnh. Trong thư thứ nhất gửi tín hữu Thêxalônica chương 5,1-10 và trong thư gửi giáo đoàn Roma chương 13,11-14 thánh Phaolô khuyên tín hữu hăy sống xứng đáng với ơn gọi là con cái sự sáng, tỉnh thức và tiết độ đoan chính như ban ngày, không mê ăn uống say sưa, tránh chơi bời dâm đăng, không căi cọ ghen tuông. Trái lại hăy biết lấy đức tin đức mến làm áo giáp, đức cậy và ơn cứu độ làm mũ chiến. Nói cách khác thánh nhân khuyên tín hữu hăy đoạn tuyệt với nếp sống cũ, nếp sống dưới ách thống trị của tội lỗi và tối tăm, để mặc lấy con người mới và sống một cuộc sống mới, cuộc sống phát xuất từ ḷng tin vào Chúa Giêsu Kitô, như viết trong chư gửi tín hữu Roma chương 7,6. Trong thư thứ nhất gửi giáo đoàn Côrintô chương 5,7-8 thánh Phaolô khuyên tín hữu loại bỏ men cũ tức ḷng gian tham ác độc, để trở nên bột mới và bánh không men, tức có ḷng trong sạch và chân thành. C̣n trong chương 5,17 thư thứ hai gửi cho họ thánh nhân khẳng định rằng ”Ai ở trong Chúa Kitô, nghĩa là ai sống kết hiệp với Ngài, th́ kẻ ấy là con người mới. Bởi những ǵ cũ đă biến mất và mọi sự đă được đổi mới rồi”.

Ngoài kiểu tŕnh bầy tư tưởng thần học bằng cách dùng cặp ư niệm đối nghịch kể trên, thỉnh thoảng Phaolô c̣n dùng tới kỹ thuật hành văn châm biếm của trường phái khuyển nho khắc kỷ. Học giả Bultmann đă có công nghiên cứu kiểu hành văn này trong các thư của thánh Phaolô. Chẳng hạn trong chương 6 thư gửi giáo đoàn Roma, sau khi chứng minh cho tín hữu thấy chính nhờ ḷng tin vào Chúa Kitô và v́ chết đi cho tội lỗi mà tín hữu được ơn cứu độ, chứ không phải nhờ Luật Lệ, Phaolô hỏi chẳng lẽ bây giờ họ lại cứ tiếp tục phạm tội và sống trong tội lỗi mà hy vọng được ơn cứu độ sao (Rm 6,1tt. 15). Sau khi tŕnh bầy trong chương 8 thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, lư do tại sao tín hữu tuy được tự do nhưng không nên ăn của cúng để đừng trở thành cớ vấp phạm cho các người yếu ḷng tin, trong chương 9 Phaolô đưa ra một chuỗi câu hỏi để chứng minh cho thấy ngài và các cộng sự viên cũng có quyền tự do như các tông đồ khác, nhưng Phaolô và các cộng sự viên đă không dùng chúng để không là cớ khiến cho người muốn đón nhận Tin Mừng lại v́ thế mà từ chối Tin Mừng (1 Cr 9,1 tt; Rm 2,1 tt; 6,1.15; 7,1; 11,1 tt.).

Sau cùng là kiểu chuyển cú th́nh ĺnh. Đang đề cập tới một đề tài, Phaolô ngắt quăng để chêm vào một tư tưởng khác, rồi sau đó lại tiếp tục khai triển đề tài. Mục đích là để giải thích, xác định hay hạn chế đề tài đang khai triển. Học giả Borkamm đă nghiên cứu kiểu hành văn này trong thư gửi tín hữu Roma (Rm 2,17-24; 5,6-8; 5, 12-21; 9,22-24). Chẳng hạn trong chương 5 đang nói tới việc tín hữu nhờ ḷng tin mà được công chính hóa, th́ tới câu 6 Phaolô chuyển qua tư tưởng Chúa Kitô chịu chết để cứu họ đang trong lúc họ c̣n sống trong tội lỗi, chỉ v́ yêu thương họ qúa đỗi. Đến câu 12 Phaolô lại ngắt quăng để nói về tội của Adam và hậu qủa của nó và so sánh với ơn cứu độ mà Chúa Kitô ban cho tín hữu.